Дидар АМАНТАЙ

ФОТОАЛЬБОМ
Эссе/Әңгіме
Әкемнің ожаумен су ішіп тұрған фотосуреті бар. Шілде кезі, күн тас төбеде, түс әлеті – әкем көйлегін шешіп тастап, күрек ұстайын деп тұрған сияқты. Қолында су толы ожау, ішуге аузына енді апара жатыр, өзі күлімсіреп тұр.
Әрі кетсе, он төрт жаста болса керек. Кірпіш құйып, үй тұрғызып жатқан сияқты.
Бірақ, біздің үй емес, бір ағайын-туыстың қорасы.
Осы фотосурет бір бұрышынан қиылған, әлде, мұқият жыртылған, алайда, жасыратындай ештеңе жоқ, ашық аспан, қазбауыр бұлттың қиындысы ғана көзден таса қалыпты.
Ескі фото-альбомды қолыма алған сайын осы фотоны іздеймін, қарағым келеді де тұрады. Қаладан түскен бетте, автобус бұрылып үлгермей, мен алдында үйге асығып келе жатамын. Кейде, қоржын үйге кіріп барып, төр жаққа өтемін де, диванға отырып, альбомды парақтай бастаймын.
Альбом қашанда диван үстінде жатады. Көп беттері жұлынған, тозған, әркім өз фотографиясын өскен кездерінде жыртып-жыртып алып кеткен. Үйіне апарып жаңа альбомдарына жабыстырып қойған. Бірақ, қазір жұрт альбом көруді доғарды. Сондықтан, ол фотографиялар ұмытыла бастады.
Ауылдағы, әжем үйіндегі фото-альбом берекелі, әлі де көп суреттері бар. Әр буын есейген сайын өз кескінін қиып ала берген соң, әрине, азая түскен, бірақ, қомақты, тағдыр талайына көніп, оңай мылжалауға беріле салатын түрі жоқ.
Десек те, бір кездегі қалың альбом тұс-тұсынан қазылып, ойылып-ойылып, ішіне түсіп, жұқарып келеді. Бірақ, жұлынған фотолар орнынан, бәрібір, сол суреттер көрініп тұрады.
Әредік фотосуреттер әсерінен бүкіл өмірім көз алдыма елестеп кетеді. Қасымда біреу отырғандай, жүрегімді майда, жұмсақ алақанымен аялап ұстап жатқандай күйге ұшыратады.
Әлі күнге шейін, басымыз қосыла қалса, шуылдасып отырып альбом көреміз. Кімнің нені ел-жұртқа білдірмей, жиендік жасап, алып кеткені осындай кездерде ашылады, Ең қызығы, ешқайсы жасырмайды, бәрі шынын айтады.
Бірақ, әкемнің ожаумен түскен жазғы фотосуретіне ешкім тиіспейді. Сірә, батылдары жетпейді. Әжем кеткелі, бір адам да қол жүгірткен емес, қимайды, ұлы анамыздың өзі мұқият желімдеп қойғаны баласының жүзіне қараған сайын есімізге түседі.
Бұл сурет, басында альбом ішінде бос жататын, кейде қонақ келгенде, альбомды көтеріп ары-бері тасығанда, арасынан сусып түсіп қалатын. Сонда, әңгіме осы фотосуреттен басталушы еді. Бұрын, үйге кірген, туысқаншылап жер мойны қашықтан ел қыдырып келген меймандарға, алдымен, көруге альбом ұсынатын. Кейін, әкем екі жастың біріне келмей, ерте дүние салғанда, ұзақ қайғырған әжем оны фотоальбомның алғашқы беттерінің біріне, көрнекті жеріне жарқыратып жапсырып қойды.
Бір сурет келіп, бір сурет кетіп жататын. Фотоальбом қай жылы ашылғаны белгісіз. Сірә, жасы осы үймен шамалас болса керек. Екеуі бір мезгілде қатар туған қос перзент тәрізді. Кезінде жаңа үйге кіргенде, жаңа шаңырақтың шежіресін жинайтын жаңа фотоальбом іздеген шығар. Ауыл дүкенінен сатып алды ма екен. Қаладан әкелсе, көрнектілеуін таңдар еді, мынау – қораш, ебедейсіз, тым үлкен әрі қалың. Ертеде, бұрын шаһарда өтпегенді, сәннен кеткендерін, тұрып қалған тауарларды арзандатып ауыл саудасына жіберетін. Ауылға барған нәрсе қайтпайды.
Бір қолданысын табады.
Әкемнің суреті әуелі басқа бір ескі альбомда болса керек. Тозған соң, фотоларын жаңа альбомға көшірген. Қызық, Совет дәуірі кезінде жұрт ерінбей, альбомдар ашып, фотолар жинайтын, ішін әр жылы түскен, уақыты белгіленген суреттерге, ретіне қарай орналастырып, толтырып қоятын, аса бір маңызды шаруаны қолға алғандай әуре боп жатушы еді.
Қазір бұрынғы туысқандық жоқ. Ыстық емес. Суықпыз. Той-жиында жалғыз не топырлап түскен, қаптаған фотосуреттер, әдетте, көрген, тастаған жерде қалады. Немесе, үйдің әр бұрышында шашылып жатады. Кейбірі үйге де жетпейді, той дастарқанында қалып қояды.
Алайда, әкемнің осы бір фотосуреті сарғайып, тозып, шет-шетінен бүлініп, бүктеліп, қиылып жатса да, мәңгілік өмір сүретіндей көрінеді. Көрген кезде ішіме от түсіп кеткендей өзегімді өртеп, көңілімді бұзады.
Мен бұл суретті сағынамын. Үлкен үйден алып кете де алмаймын. Дәтім бармайды. Бірақ, басынан шулы кезең өтіп, қазір тыныштықта қамалып жатқандай көрінеді.
Ұзақ құсада, шексіз жалғыздықта жаны қиналып жүргендей көрінеді. Балалық шағым осы бір суретпен қоса ескі фотоальбомда уақыттан жасырынып, тығылып жатқандай көрінеді.
Жансыз заттың да кванттық деңгейде жаны болады екен. Әлемде өлі дүние жоқ. Бәрі тірі.
Әжемнен де сұрамаппын. Бұл суреттің тарихы бәрімізге белгісіз. Мұқтар ағатайымның үйі ме, Сапар атаның қорасы ма, әлде нағашыларымыз, көп қамбарлардың бірінің асарға шақырғаны ма екен.
Әкем шөлдеп те тұрған жоқ. Ожауды бір деталь болсын деп қолына жай ала салған сықылды. Ебедейсіз ұстағаны езу тартқызады.
Жап-жас. Бала кезі – арман-қиялы енді оянып келе жатқан шақ. Көздерінде – қуаныш. Өзі күлімсіреп тұр.
Әкемнің қазасына биыл отыз бір жыл, қырық үшінде кетті, сонда бұл фотоға алпыс жыл уақыт болған екен.
Есепке жүгінсек, елуінші жылдардың аяғы. Дәлірек – 1959 жыл. Елдің аузы аққа тие бастаған еркіндік, жылымық заманы. Қазақ, айналайын, Хрущев деп сөйлейтін кез.
Әкем – төлбасы. Он бір баланың үлкені. Біз көргенде ақжарқын, бауырмал, жанашыр адам еді. Елдің айтуынша, жасынан елгезек, ақеділ, туысшыл бала болған екен, көмек-жәрдемге ұшқыр, туысқа адал, достыққа парызды. Қолынан келмейтіні жоқ. Темір де түйеді, ағаш та жонады, кірпіш те құяды.
Үй салады. Әр жазғы демалыста ауылға келіп бір қора тұрғызып кететін. Еңғұрымаса. Немесе, үйдің тар жерін бұзып, үлкейтіп қоятын. Тез. Шаруаның берекесін қашырып, созып жатпайтын. Келеді, бұзады, бір айдың ішінде құрылысы тамамдалып, қалқайып тұрады.
Жарықтық мықты дәрігер еді. Кейде шын, кейде өтірік ауырып алдына баратынбыз. Бәрімізді қарайтын, уақыт бөлетін, ем-домын жасайтын. Бірақ, негізінен, жалған сырқатпен мазалай беретінбіз.
Мол оқыды. Үйіндегі кітапханасын түгел тауысты. Тарихи кітаптар десе – ішкен асын жерге қоятын еді. Әсіресе, екінші дүниежүзілік соғыс тарихы туралы көп оқып, көп зерттеді. Тақырыпты, пәнді жақсы көрді. Қай майданды қай қолбасшы басқарды, неше дивизия, қанша қару-жарақ, жаяу әскер саны қанша, түгел жатқа білетін.
Константин Симоновтың “Живые и мертвые”, Георгий Жуковтың “Воспоминания и размышления”, Иван Коневтің “Записки командующего фронтом”, Константин Рокоссовскийдің “Солдатский долг”, Александр Василевскийдің “Дело всей жизни”, сосын Бауыржан Момышұлы, Александр Бектің, тағы біршама қаламгер, майдангерлердің кітаптары сөрелерде сіресіп тізіліп тұратын.
Мао Дзэдун айтқан, дейтін, “изм” болмай, ілім жоқ. Кітап оқу, кітап жинау біздің үйдегі атамнан, әкемнен келе жатқан дәстүр еді. Жыл аяғында жетпіс сомға мерзімді баспасөзге, сериялы көптомдықтарға жазылып қоюшы еді. Шежіре таратқанды жақсы көретін. Қазақ тарихына қызығатын.
Кейін осы фотосурет жоғалып кетті. Бәріміз бір-бірімізден көрдік. Қазіргі күнге шейін фотоальбомды қолға алғанда, орны ойсырап тұрады. Әкемнің су ішейін деп тұрған сәті есімнен еш кетер емес.
Әкеме ұқсап, ожау ұстап жаз айларында ауылда бірнеше рет фотоға түсіп көрдім, бәрібір, әкем суретіндегі аура жоқ, жансыз шығады. Әкем суретінде өмір оты, жастық жалын бар еді.
Бірақ, мен өз суретімді таптым, 1992 жылы маусымның ыстық бір күнінде оқудан үйге, жазғы демалысқа қайтайын деп жүргенде, газет-жорналдар үшін бір фотоға түстім. Мерзімді баспасөз беттерінде әңгіме-эсселерім енді жариялана бастаған кез еді. Сурет жақсы шықты.
Жүзімде арай, көзімде қуаныш бар.

Жас кезімде, жаз мезгілі, күн ыстықта түскен ыстық фотосурет.

26.10.2019

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here