Дидар АМАНТАЙ

ЖАҺУДА – ЗИЯДА
әңгіме

Жұрт мені Жаһуда деп атап жүр. Шын атым – Зияда. Бірақ, Зияда екенін бұл қалада екінің бірі, расында, біле бермейді.

Қападар әйел қалың күнделік дәптердің бетін жауып, мұқабасына қарады. Маңдайшасына аты-жөнін ірі әріптермен белгілеп жазып қойыпты. Сөздері – анық. Көзіне жас келді. Әділетсіздіктің үлкені – кісі өлімі, пендені ортамыздан жұлып алып кетеді, жанталас өмір жайына қалады, кішісі – жаңа туған сәби, қайда келгенін аңғармайды, ешкім одан мән-жайды сұрап та жатпайды, перзент те, пері де, періштелер де – бейхабар.

Жаһуда – Зияда.

Қызметтегілер дәрігер Зияда ретінде таниды. Зияда Жаудұлы, Сізді жас пациент күтіп тұр, дейді мейірбикелер. Бәрі шетінен сұлу, көздері қап-қара әрі үлкен, ботаның жанарындай. Желі қосылып, ғаламторға қойылатын фотосуреттерді түрлендіру әдісі ел ішіне кең тарағалы бері, қыз атаулы кіршіксіз әдемі боп алды. Фейсбукте Сіз жансыз сыңарымен хат жазысып, өзгертілген суретіне тәнті боласыз. Шын аруды өмірде көрсеңіз, танымай қаласыз. Көшеде, іргеден өтіп бара жатқанда, жас сұлу Сізге назар салмайды да, өйткені Сіздің бейнеңіз де түбегейлі өзгеріске ұшыраған деп ойлайды. Сондықтан, виртуалды әлемде кеш қыдырған асыл қыздар ешқашан реалды ғұмырда жан-жағына көз ашып, шолып қарамайды.

Ол пышақ үстінде жатқан Жаһуданы ойлады. Кітаптар қашанда кешегі уақытты жазады. Сондықтан, дүние жүзі әдебиеті тек қана сағыныш пен естеліктер туралы сыр шертеді. Бастан кешкенді көркем сюжетке айналдырады, өткен шақ өмір сүріп жатқан осы шақ болады.

Күнделік ашық жатыр. Жалғасы жазыла ма, әлде нүкте қойыла ма, өзі жаза ма… мүмкін, бәрін ысырып тастап, қызыл іңір ескі фотосуреттер ақтарған қам көңіл кешкі жалғыздық қана қалам тарта ма.

Зияда деп атам қойғаны шындық. Ескі ат, сәнсіз есім. Сәтсіз ныспы, мағынасы – күңгірт. Бірақ, елге ұнайды, жақтырмағандары Жаһуда дейді. Қамырықты Жаһуда оңашада күнделік жазып отыр. Қол үзіп кетіп еді, қайта қаламына сүйенді, оқиға да, ойы да жүйеленеді, бей-берекет ғұмыры да реттеледі. Белгілі бір тәртіп пайда болады.
Мен ауырғанда, бәрі екі аяғынан тік тұрды, түгел даурықты, хал-жағдайымды сұрап, қайта-қайта кіріп-шығып мазамды алды. Шыға бере, бірақ, жаңа ғана қапаланып отырған жұрт басқа әңгіме айтып, күліп бара жатады. Менің, шын мәнісінде, түсінбейтінмін, еңғұрмаса, бір күн, бір апта, тіпті, бір ай немесе бір жыл қайғырады деп ойлайтынмын.

Сөйтсем, құным ұзақ қайғы, терең мұңға тұрмайды екен, жұрт науқасты табалдырықтан аттай сала ұмытады, біреудің уайымы басқаға дерт емес, әркім өз өмірінен ауытқып, шері бөтен, серігі алаң, көңілсіз сырқатпен мұңдас бола алмайтынын байқадым. Дүние қызық-думанға толып жатқанда, қайдағы қайғы, дені сау жұрт қуанғысы келеді, жастың билегенін қалайды, кәрісі тойды аңсайды, тәтті тоқаштың иісіне, жалпы, дастарқан жұпарына байланады. Басқосуға бармаса, қауесет естіп қайтпаса, жиынға асықпаса, қонақ шақырмаса, құда күтпесе, несі өмір, қазақтығы не?
– Есаға, – дедім, – қиналмаңыз, өзіңізді бекер зорламаңыз, бара беріңіз, алтын уақытыңызды қиып…
Ол екі ойлы.
Не айтарын білмей отыр.
– Рас-ау.
– Басымды көтеріп…
– Шынымен, бетің бері қарап қапты.
Есаға жинала бастады, қимылы бәсең, бір нәрсені аңдып асықпайды,
мына құлаққа ұрған танадай тыныштықта әлі де болса бір қауіп бар сияқты, алайда, көңілсіз ортада еріксіз байланып отыр, тез-ақ кеткісі келеді, ұяты жібермейді. Ақыры батылы жетіп, енді орнымнан тұрамын деп шешті.
– Жаһудажан, айығып кет, Құдай шипасын берсін, – деді.
Деді де, орнынан көтерілді, байсалды, байыпты болуға тырысады. Бірақ, асығыс екендігі көрініп тұр.
Соны айтты да, кейін өзі де байқамай, жылдам шығып кетті.
– Ақымақ, – деді әйелім.
– Бәріміз де ақымақпыз, – дедім.
Сырттан ой бауырымдаған дауыс естілді. Үйге кіріп келгенде:
– Қор болдың-ау, – деді.
Мен басу айттым.
– Шәке, уайымдамаңыз, бәрі дұрыс, пышаққа түсті демесеңіз, ақыл-есім сау, бауырым бүтін, аман-есенбіз.
– А?
Көзіме жас алдым.
– Шәке-ау, – дедім, – аяғымнан айырылып қалдым.
Өзімді өзім тежей алмай, солқылдап жылап жібердім. Ол мені құшақтай алды. Құшақтасып жыладық. Бір-бірімізді босатпай, еңіреген бойда, қатты толқып тұрдық.
– Қайран дүние-ай…
Екеуміз қайыра теңселіп кеттік. Бір-бірімізді жұбатып, менің
аяғымды жоқтап, біраз уақыт қайғырдық. Сосын, ол күбірлей сөйлесіп, ауық-ауық жылап отырды.
Кеткені қызық болды. Басында қасіретімді бірге көтерісіп, қайғыма
ортақтасқанына қатты ырза едім. Құдайдай сендім. Өз бейнетіндей көргеніне таңғалдым әрі шексіз қуандым. Жан-дүниемді терең ұққан нағыз туысқаным осы шығар деп ойладым. Бауырым, бар сұмдық, пәле-жала осымен кетсін, енді саған кесір-кесапат жоламасын деп тіледі. Кенет:
– Жалғыз туысқаның біз емес пе? – деп қалды.
– Иә.
– Біз басы-қасында боламыз, –деді.
– Мүрдені суықта ұстаңдар.
– Иә, үй ыстық.
– Өлмесем ше?
– Жоға, өлесің.
– Аяқтан өлгенді көрген жоқпын.
– Өлгендер бар.
– Өздерін күтпегендер өледі.
– Өлгің келмей ме?
– Өлгім келмейді.
– Ей, сен де… елді дүрліктіріп.
– Соған да кінәлімін бе?
– Елден ұят, өліп қала ма екен деп күнде жиналамыз.
– Аяқтан айрылу оңай ма?
– Айрылғанына қанша болды?
– Екі-үш күн.
– Енді жоқтай берме.
– Шәке, туысқандығыңды ұмытпаймын.
Түс мезгілі. Ас дайын, көрші-қолаң қыз-келіншектердің кіреберіс
босағада топырласып белгі күткен жайы бар. Мұң сейілген, әңгіме басылған. Екеуміз де үнсізбіз. Ол асқа қараған жоқ. Үшінші болып Қабдолла келді. Сері жігіт көп бөгелмеді. Ел жайында, қырдағы мал туралы, қыстың қанша созылатыны хақында әңгіме қозғап отырды. Қысқа-қысқа сөйледі. Биыл қыс қатты, қар қалың, ауылдар қиналып жатыр, деді. Ылғи сөзге шебер өзгеше баян, алыс тақырып, денсаулық жөнінде тілеуқор көңілдің бір ауыз ықыласы жоқ. Кетерінде рұқсат сұрады. Бірқалыпты келді, бірқалыпты кетті. Суық, қашық, жат.

Қайырғали асығып бара жатты, басын сұқты да, құшақтасып амандасып, тез кетіп қалды. Қарындасы Фариданы күтті, соңыра жылы хабар келді. Ағамыз аман-есен екен, қуаныштымыз, бас пайда сол, енді ешқайда асықпасын, тыныштығын сақтасын, жатып демалсын депті. Әпкесі Алмагүл кешікті. Үйдегі жарықты қиып кеткен екен дейді, қарызын төлеп, қайта қосқызып, түн бата жетемін ғой, жабырқамасын, бізге амандығы керек деп дұғай-дұғай сәлем айтыпты.

Ас ішіліп, пәтердегі жұрт тарқағанда, асүйде жүрген әйелімді дауыстап шақырып алдым. Қолын алжапқышына сүртіп, жылдам басып жатын бөлмеге өтті.
– Сая, – дедім, – есік-терезені жауып тасташы.
– Е, неге?
– Ешкімді көргім келмейді.
– Жарайды.
– Аяқтан айрылғанымды өлгенімдей көреді.
– Өзің хабар айтқыздың ғой.
– Оңай дейсің бе, Сая, ғаріп-қасер болу оңай дейсің бе…
– Сабырға жеңгіз.
– Тізеден жоғары қырыққан аяғымды көрсем, көз алдым тұманданып кетеді.
– Доғар.
– Қызық бұл жұрт, жоқ аяқты көреді, тірі отырған мені байқамайды.
– Бір аяғың көрде, бір аяғың жерде болған соң шығар.
– Мені аяғымның қасына қойыңдар, бүтін жатайын.
– Жақсы.
– Екіұрықтар бөлек жатсын.
Ол еңкілдеп жылап жіберді. Адам неге өледі. Көркіне жұрт тегіс ғашық
ажардан не пайда, ажал барда… ақылға не жорық, қаза жеткенде, қазынадан не қайыр, өлім хақта. Бұйрық алдында қай парыздың мәртебе-мерейі артық, қандай мақсат-міндеті жоғары. Пенде – ғасыл тұлға. Шама-шарқы белгілі, таным-тілегі анық.
– Жылама, Сая.
– Жылаған дұрыс, сонда ұзақ өмір сүреміз.
– Ешкім ұзақ өмір сүрмейді.
– Мыстан кемпір ше?
Әйелім өз сөзіне күліп жіберді.
– Иә, мыстан кемпірлер ұзақ өмір сүреді.
– Албастылар…
– Жаһуда.
– Әу.
– Балалар шошиды, ұстамды бол.
– Неге біз өлеміз…
– Білмеймін.
– Кең дүниені кезіп, ұзақ өмір сүргім келеді.
– Кешіп…
– Иә, кешіп.
Қанты көтеріліп, екпінді қан қысымы бір сәт тоқтамаған аяулы Жаһуда
2015 жылы дүние салды. Ол жас еді, бар саналы ғұмырын халқына арнады. Ел, биік тұлғалы, кісілігі мол біртуар қазақ-тұғын, деп соңынан жақсы сөздер айтып қалып жатады. Қарқаралы таулары жартасынан шауып, қиып әкелген ұлы құлпытасына екі атының бірін ғана қашап түсірді, әдетте, қабір басына қойылған тақтаға тек шындық қана жазылады: Зияда Жаудұлы, 1975 – 2015 жылдар. Руы – Жаманқара.
Қайран, Жаһуда, деп жазды Сая, қайран Жаһуда.
Сосын, күнделікті жапты.

11-12.06.2019

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here